Chăm cây trong nhà mùa mưa miền Trung: răng cho rễ khỏi úng, lá khỏi vàng

Mấy bữa ni Đà Nẵng mưa gần như cả ngày, nắng ló ra được chút rồi lại mưa. Sáng ra sờ thử mấy chậu trong nhà, đất vẫn còn ẩm dù lần tưới trước cũng đã mấy hôm. Hồi mới chơi cây, tụi mình cũng từng tưới theo thói quen mùa nắng, tới khi lá ngả vàng mới biết là dư nước.

Mùa mưa ở Đà Nẵng thường kéo dài từ khoảng tháng 9 tới tháng 12, có những đợt mưa rả rích cả tuần không thấy nắng. Với cây trong nhà, đây là mùa dễ làm cây chết vì thương quá tay hơn là vì bỏ bê: đất trong chậu lâu khô, mình vẫn giữ thói quen tưới như mùa nắng, rứa là rễ ngộp nước lúc mô không hay.

Bài ni tụi mình ghi lại cách nhà mình đang chăm cây trong nhà qua mùa mưa: vì răng phải bớt tưới, thử đất ra răng, xử lý mốc trắng với ruồi nhỏ, và dời chậu ra răng khi bão về. Không phải công thức chi hết, bạn ngó thử rồi điều chỉnh theo nhà bạn nghen.

Vì răng mùa mưa cây trong nhà dễ úng rễ hơn mùa nắng?

Trả lời ngắn: Trời âm u, cây thoát hơi nước chậm nên hút ít nước hơn; không khí ẩm nên nước trong chậu bay hơi chậm. Đất ướt lâu ngày làm rễ thiếu không khí để thở, lâu dần rễ thối, lá vàng rồi rụng.

Nói nôm na thì cây "uống" nước theo nhịp nắng. Có nắng, lá mở khí khổng, nước được kéo từ rễ lên rồi thoát ra ngoài. Những ngày trời xám xịt, nhịp đó chậm hẳn lại — cây ít dùng nước, mà đất trong chậu cũng không khô nhanh như mùa nắng vì không khí đã ẩm sẵn. Vào những tháng mưa nhiều, độ ẩm không khí ở Đà Nẵng có thể lên trên 85% nhiều ngày liền.

Rễ cây cũng cần thở. Khi các khe hở trong đất bị nước lấp đầy quá lâu, rễ thiếu không khí, rễ tơ bắt đầu thâm, nhũn và có mùi chua. Lúc đó trên mặt lá mình mới thấy: lá vàng loang, lá rũ dù đất còn ướt — dấu hiệu dễ nhầm thành "cây thiếu nước" rồi lại tưới thêm, càng úng hơn.

Tụi mình cũng từng thấy chậu cây rũ lá, tưởng khát nước, cắm que xuống mới thấy dưới đáy chậu đất còn ướt sũng. Từ đó trước khi tưới là phải thử đất cái đã.

Mùa mưa có nên tưới cây trong nhà không, bao lâu tưới một lần?

Trả lời ngắn: Có, nhưng không tưới theo lịch. Chỉ tưới khi lớp đất sâu 3–5 cm đã khô; còn ẩm thì để thêm. Khi phân vân, cứ chưa tưới.

Mùa nắng có khi vài ngày đã phải tưới lại, nhưng mùa mưa thì khoảng cách giữa hai lần tưới giãn ra rất nhiều, và mỗi chậu mỗi khác tùy cây, tùy chậu, tùy góc đặt. Vì rứa tụi mình bỏ hẳn kiểu "cứ sáng thứ mấy là tưới", thay bằng thói quen thử đất trước khi tưới:

1. Dùng que gỗ (đũa tre, que xiên) cắm sâu xuống gần nửa chậu, để vài phút rồi rút lên. Que còn dính đất ẩm, sẫm màu → chưa tưới. Que khô, đất rơi tơi → tới lúc tưới.
2. Hoặc dùng ngón tay ấn xuống 3–5 cm. Thấy mát lạnh, dính tay → để thêm vài bữa.
3. Nhấc thử chậu (chậu nhỏ, vừa): chậu nặng trịch là đất còn nhiều nước; nhẹ hẳn là đất đã khô.

Khi tưới thì tưới chậm cho nước thấm đều, rồi đổ nước đọng ở đĩa lót sau chừng 15–20 phút. Mùa mưa mà để chậu ngâm trong đĩa nước là rễ dưới đáy úng trước tiên.

Mùa mưa ni, mấy chậu đất nung trong nhà tụi mình thường phải cả tuần, có chậu hơn mười ngày đất mới khô tới mức cần tưới. Chậu sứ thì còn lâu hơn. Con số ni chỉ để bạn hình dung, nhà bạn có thể khác — cứ thử đất là chắc nhất.

Thêm một điều nữa: mùa mưa nên bớt phun sương lên lá. Không khí đã ẩm sẵn, lá ướt lâu không khô là điều kiện để nấm bệnh và đốm lá phát sinh. Lá bám bụi thì lau bằng khăn ẩm rồi để khô, gọn hơn xịt ướt cả tán.

Mùa mưa nên đặt cây trong nhà ở mô?

Trả lời ngắn: Đưa cây ra khỏi những góc bí, ẩm thấp; mở cửa đón gió lúc trời tạnh; dời cây lại gần cửa sổ để tận dụng chút sáng ít ỏi.

Đất khô nhanh hay chậm phụ thuộc nhiều vào gió. Một chậu đặt trong góc kẹt giữa tủ và tường, không có gió lùa, sẽ ẩm lâu hơn hẳn chậu đặt gần cửa. Mùa mưa, tụi mình để ý mấy chuyện:

• Dời cây lại gần cửa sổ hơn mùa nắng — nắng mùa mưa yếu, không sợ cháy lá như mùa hè, mà cây lại cần chút sáng đó để còn dùng nước.
• Mở cửa cho gió vào những lúc trời ngớt mưa, kể cả chỉ nửa tiếng.
• Nhà đóng kín nhiều ngày thì để quạt chạy số nhỏ hướng ra khoảng giữa phòng (không thổi thẳng vào cây) giúp không khí lưu thông, đất mặt khô nhanh hơn.
• Kê chậu lên đôn hoặc chân kê, không để đáy chậu áp sát nền gạch lạnh và ướt.
• Xoay chậu để phía lá quay vào trong cũng được chút sáng.

Những đợt âm u kéo dài cả tuần, nếu góc nhà tối hẳn, một bóng đèn trồng cây đặt phía trên vài tiếng mỗi ngày có thể giúp cây đỡ "đói sáng". Không bắt buộc — chỉ nên tính tới cho cây đang yếu hoặc góc thật sự thiếu sáng.

Mùa ni tụi mình dời chậu Trúc Bách Hợp từ góc trong lại gần cửa kính hơn, mấy chậu nhỏ thì gom lên kệ cạnh cửa sổ cho dễ ngó và dễ đón gió.

Chậu và đất: kiểm tra lại trước mùa mưa dầm

Trả lời ngắn: Chậu phải có lỗ thoát nước; đất trồng cần tơi, thoát nước nhanh. Chậu đất nung không tráng men giúp đất khô nhanh hơn chậu sứ hay chậu nhựa.

Nếu chậu không có lỗ thoát nước, hoặc lỗ bị bít, nước dồn hết xuống đáy — mùa nắng có khi cây còn chịu được, mùa mưa thì rễ dưới đáy rất dễ thối. Mùa ni là lúc nên kiểm tra lại:

• Lỗ thoát nước còn thông không — nghiêng chậu sau khi tưới, nước có chảy ra nhanh không.
• Đất có bị nén chặt, bết dính không — đất vườn hay đất thịt nặng giữ nước rất lâu trong chậu. Giá thể có thêm đá bọt, vỏ thông thì thoáng hơn nhiều.
• Chậu sứ, chậu nhựa giữ ẩm lâu hơn chậu đất nung, nên với những chậu ni càng phải thử đất kỹ trước khi tưới.

Nếu đang có ý định thay chậu, thay đất cho cây, tụi mình khuyên chờ qua mùa mưa nếu cây vẫn khỏe — trừ khi cây đã úng rễ thật sự thì phải xử lý ngay. Công thức giá thể tụi mình đang dùng có trong bài chăm sóc Trúc Bách Hợp trong nhà.

Mốc trắng trên mặt chậu và ruồi nhỏ bay quanh cây: có đáng lo không?

Trả lời ngắn: Mốc trắng trên mặt đất thường vô hại với cây nhưng là dấu hiệu đất ẩm quá lâu. Ruồi nhỏ bay quanh chậu thường là ruồi nấm, sinh ra từ lớp đất mặt luôn ẩm. Cả hai đều xử lý bằng cách để đất mặt khô hơn.

Lớp mốc trắng như bông, như mạng nhện trên mặt đất thường là nấm hoại sinh — loại sống nhờ chất hữu cơ trong đất, không tấn công rễ khỏe. Nó xuất hiện nhiều khi đất ẩm liên tục, ít gió, ít sáng. Cách xử lý:

1. Cạo bỏ lớp đất mặt có mốc (khoảng 1–2 cm).
2. Giãn lần tưới, để đất mặt khô hẳn giữa hai lần tưới.
3. Dời chậu ra chỗ thoáng, nhiều sáng hơn.
4. Có thể phủ một lớp mỏng sỏi, đá bọt hoặc đá perlite lên mặt chậu để mặt đất khô nhanh.

Điều cần để ý là mốc trên mặt đất khác với thối rễ. Nếu đi kèm mốc mà cây rũ, lá vàng nhũn, gốc mềm hoặc đất có mùi hôi chua, nên nhấc bầu cây lên xem rễ.

Những con ruồi nhỏ xíu màu đen bay lởn vởn quanh chậu thường là ruồi nấm (người ta hay gọi là muỗi đất). Con trưởng thành không cắn người, cũng không hại cây mấy, nhưng ấu trùng của chúng sống ở khoảng 1 cm đất mặt ẩm, ăn chất hữu cơ và có thể gặm rễ non khi số lượng nhiều. Vì ấu trùng cần đất ẩm để sống, nên cách hiệu quả nhất vẫn là để lớp đất mặt khô 3–5 cm giữa hai lần tưới. Thêm một tấm bẫy dính màu vàng cắm cạnh chậu để bắt con trưởng thành, và một lớp sỏi phủ mặt để chúng khó đẻ trứng.

Nhà mình mùa mưa thỉnh thoảng cũng thấy vài con ruồi nhỏ bay quanh mấy chậu đất còn ẩm. Để mặt đất khô hơn giữa hai lần tưới là thấy bớt dần.

Bão về thì dời chậu cây ra răng?

Trả lời ngắn: Đưa hết cây ở ban công, hành lang vào trong; đặt sát vách tường kín, xa cửa kính; hạ chậu treo; chèn hoặc đặt nằm những cây cao dễ đổ.

Ở miền Trung, mùa mưa thường đi kèm áp thấp và bão. Mấy việc nên làm trước khi bão vào:

• Gom cây ban công vào trong nhà hoặc vào góc khuất gió nhất. Chậu nhỏ có thể gom chung vào một thùng, chèn khít cho khỏi lăn.
• Đặt sát vách tường kín, tránh xa cửa kính — phòng khi kính vỡ hoặc nước tạt vào.
• Hạ hết chậu treo, gỡ dây leo khỏi lan can nếu được.
• Cây cao, tán rộng (như khổng tước, cây thân gỗ dáng cao) dễ bị gió quật gãy ngọn: đặt nằm nghiêng hoặc buộc nhẹ thân vào điểm tựa chắc.
• Ngưng tưới vài ngày trước bão — mưa tạt, độ ẩm cao, cây không cần thêm nước.

Sau bão, đổ hết nước đọng trong đĩa lót và trong chậu, cắt bỏ lá dập gãy, chờ đất khô bớt rồi mới đưa cây ra lại chỗ cũ. Cây ở ban công hướng biển nếu bị gió mang hơi nước biển tạt vào, có thể tráng nhẹ lá bằng nước sạch.

Mỗi lần nghe tin bão, việc đầu tiên tụi mình làm là gom mấy chậu ngoài sân vô trong, xếp dọc bức tường phía trong cùng, xa cửa kính. Cây Khổng Tước dáng cao thì đặt sát góc tường cho khỏi ngã.

Có nên bón phân cho cây trong mùa mưa không?

Trả lời ngắn: Nên ngưng hoặc giảm hẳn tới khi trời ráo nắng trở lại.

Mùa mưa ít nắng, cây lớn chậm, dùng ít dinh dưỡng. Bón phân lúc ni phần lớn sẽ nằm lại trong đất ẩm, dễ làm hỏng rễ và nuôi thêm nấm mốc. Tụi mình để dành việc bón phân tới khi trời có nắng ổn định và cây bắt đầu ra lá mới đều đặn.

Dấu hiệu cây đang bị úng rễ cần xử lý ngay

Nếu thấy một trong mấy dấu hiệu ni trong khi đất vẫn còn ẩm, đừng tưới thêm:

• Lá vàng loang, mềm, rụng cả lá non lẫn lá già.
• Cây rũ xuống dù đất ướt.
• Gốc thân mềm, thâm đen.
• Đất có mùi hôi, chua.

Lúc đó nên nhấc bầu cây ra khỏi chậu để xem rễ: rễ khỏe thường chắc, màu trắng ngà hoặc nâu sáng; rễ úng thì đen, nhũn, kéo nhẹ là tuột vỏ. Cắt bỏ phần rễ hỏng bằng kéo sạch, bỏ bớt đất bết, trồng lại vào giá thể khô, tơi, đặt chỗ sáng dịu và chờ vài ngày mới tưới lại.

Mùa mưa rồi cũng qua. Trong lúc chờ nắng, cứ thử đất trước khi tưới, giữ cho góc cây thoáng gió là cây qua mùa được thôi bạn.

Nếu cây nhà bạn đang có dấu hiệu lạ mùa mưa ni, cứ nhắn cho tụi mình qua Fanpage Nhà Có Cây — mình cùng ngó thử nghen. Mấy bạn cây khác trong nhà tụi mình, bạn có thể đọc thêm ở bài chăm cây Khổng Tước.